Şemalarla Yaşamak


Hayatımız akışında devam ederken bazı noktalarda içimizde bir yerde bir rahatsızlık hissettiğimiz anlar olur. Başımızdan geçen bir olay, duyduğumuz bir söz ya da beklediğimiz ve alamadığımız bir tepki. O anlarda bazen şaşkınlıkla hiç de kendimizden beklemediğimiz tepkileri verebiliriz. Bazen de istemediğimiz tepkileri vermeye o kadar alışırız ki bizi rahatsız eden ne varsa görmeyiz bile. Bu noktaları şemalarla daha iyi anlayabileceğimizi düşünüyorum.


Hepimizin hayatta kalmaya ilişkin bebekliğimizden beri bizimle olan ortak bir güdüsü var. Bulunduğumuz ortamda bizi hayatta tutacak, ihtiyaçlarımızı karşılamamızı sağlayacak davranışları öğreniyoruz. Bir noktadan sonra ise artık tepkilerimiz ve tutumlarımız otomatikleşmeye başlıyor ve yetişkin hayatımızdada bebeklikte işimize yarayan tepki ve tutumların artık bize zarar verdiğini fark edebiliyoruz. Şöyle düşünün; bebekliğinde ihtiyaçlarını dile getirdiği için azarlanan ve o anlarda sevgiden yoksun bırakılan bir kişi, ihtiyaçlarını dile getirmemenin ona fayda sağladığını, bu şekilde bakım verenlerinden sevgiyi alabileceğini görür. Sonrasında bu öğrenimini hayatına uygulamaya başlar ve yetişkin olduğunda ise bu öğrenimi hala onunladır. Artık ihtiyaçlarını ifade edebilir ve bunları kendisi karşılayabilecekken bebeklikteki öğrenimi bunu engeller. Yakın ilişkilerinde ihtiyaçlarını paylaşamaz hatta ihtiyaçlarını görmezden gelebilir. Bize zarar vereceğini düşündüğümüz ama gerçekçi olmayan bu fikirler otomatik inançtır. Öğrenimimiz ise ‘şema’mızdır. Bu uyum bozucu şemalar bebeklikte işimize yarıyordu ancak yetişkinlikte yalnızca hayatımızı kısıtlıyor. Şu anki şemalarımızı ele aldığımızdaysa bizi potansiyelimizi göstermekten alıkoyan, ilişkilerimizdeki tatminsizliklerimizin kökenini keşfedebiliriz. Jeffrey Young’un geliştirdiği Şema Terapinin temel varsayımları bunlardır. Young 18 temel şema tanımlamıştır. Bunlar; terk edilme, güvensizlik, dayanıksızlık, bağımlılık, duygusal yoksunluk, sosyal izolasyon, kusurluluk, başarısızlık, boyun eğicilik, yüksek standartlar ve haklılıktır.


Şemaları kısaca özetlemek istersek;

Terk edilme: Sevdiğimiz insanların bizi terk edeceğine ve böylelikle yaşamımızın sonuna kadar yalnız kalacağımıza ilişkin histir. Bu şemaya sahip olan kişi normal olan ayrılıklarda dahi darmadağın olabilir ve öfkeyle tepki verebilir.

Güvensizlik: İnsanların bir şekilde bize zarar vereceğine ya da kötüye kullanacağına ilişkin inanç. Bu şemaya sahip olan kişi diğer insanların niyetlerinden sürekli olarak bir kuşku duyar ve ilişkilerde yakınlıktan kaçınır.

Duygusal yoksunluk: Sevilmeye yönelik ihtiyaçlarımızın karşılanmayacağına dair inanç. Kişinin kimsenin kendisiyle gerçekten ilgilenmediğini ya da anlamadığını hissetmek. Bu şemaya sahip olan kişi ilişkilerde soğuk ve verici değildir ya da kendisi yakın ilişkiyi kurmayı amaçlarken bunun zıddı kişilerle ilişki kurar ve her iki şekilde de kişiler ilişkilerinde tatmin duygusunu tadamaz.

Kusurluluk: Bu şemada kendimizi bir şekilde kusurlu ve eksik hissederiz. İnsanların bizi tanımasıyla bizden uzaklaşacağını düşünürüz bu nedenle ilişkilerde gerçek yakınlıktan kaçınabiliriz.

Sosyal izolasyon: Kişinin kendini dünyanın kalanından farklı hissetmesidir. Bu şemaya sahip olan kişi bir gruba ait hissedemez ve grup ve arkadaş ilişkilerinden kaçınabilir. Dışarıdan gözlenemediği durumlarda ise kendimizi grup içinde kaygılı hissetmemizle de varlığını belli edebilir.

Dayanıksızlık: Her an bir felaketle karşılaşma korkusunu yaşamak. Bu şemaya sahip olan kişi korkularının esaretinde hayatını sürdürür. Korkular her konuda olabilir, hastalığa yakalanma, panik atak geçirme, iflas etme gibi.

Bağımlılık: Günlük hayatı başkalarının desteği olmadan sürdürememek. Bu şemaya sahip olan kişi yetişkinlikte başkalarının kontrolüyle yaşar ve kendi başına hareket edemez.

Başarısızlık: Başarı gerektiren alanlarda (okul, iş, spor gibi) yetersiz olduğumuza inanmak. Bu şemaya sahip olan kişi başarısızlıklarını abartır ve başarısızlıklarını devam ettirecek şekilde hareket edebilir.

Gelişmemiş Benlik: Tam bir bireyleşme sağlayamama ve bir ya da daha fazla kişiyle (genelde ebeveyn) aşırı yakınlık içine girmektir. Bu şemaya sahip olan kişi iç içe geçmiş olduğu kişi olmadan mutlu olamayacağını ve bireyse kimliğinin yetersiz olduğunu hissedebilir.

Haklılık: Bu şemaya sahip olan kişi kendilerini ayrıcalıklı hisseder ve istediklerini istedikleri anda yapmaya konusunda ısrarcı olabilirler. Başkalarıyla olan ilişkilerinde sınır kavramına saygı göstermek onlar için geçerli değildir.

Yetersiz Öz-denetim: Kişinin hedeflerini gerçekleştirmek ya da duygularını ifade etmek için yeterli bir özdenetime sahip olmaması ve engellenmeyi tolere edememesi şeklinde kendini gösterir.

Boyun eğicilik: Bu şemayla başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarımızın önüne koyarız. Bu şemaya sahip olan kişi kontrolcü kişilerle ya da duygusal olarak ihtiyaçlarını karşılayamayacak partneri seçebilir.

Fedakarlık: Kişinin mutluluğu pahasına başkalarının ihtiyaçlarını karşılamaya aşırı odaklanmasıdır.

Onay Arayıcılık: Bu şemayla kişi kendi benliğini arka plana atarak başkalarının kabul ve ilgisini kazanmaya ve uyumlu olmaya aşırı bir şekilde odaklanır.

Karamsarlık: Hayatın olumlu ve iyi yönlerini küçümseyerek olumsuz yönlerine fazlasıyla odaklanmaktır. Bu şemaya sahip olan kişi, hayatında iyi giden ne varsa eninde sonunda bozulacağına dair bir inanç besler.

Duyguların Bastırılması: Duygu ve iletişimin aşırı derece bastırılmasıdır. Bu şemaya sahip olan kişi akılcılığa aşırı bir vurgu yapar.

Yüksek standartlar: Bu şema bizi sürekli olarak aşırı yüksek beklentiler için çabalamamıza neden olur. Bu statü, güzellik, para, mutluluk olabilir. Yüksek standartları karşılamayı yalnızca kendimizden değil çevremizdekilerden de bekleriz.

Cezalandırıcılık: Kişinin kendisinin ve diğer insanların hataları sebebiyle şiddetli bir şekilde cezalandırılması gerektiği inancıdır.


Şemalarımızı belirleyerek onlar üzerinde hem psikoterapide hem de kendine yardım kitaplarıyla çalışmalar yapabiliriz. Sizde hangi şemaların olduğunu öğrenmenizi sağlayan ve kendi kendinize şemalar hakkında temel çalışmaları yapabileceğiniz faydalı bulduğum bir kaynak; Hayatı Yeniden Keşfedin. Belirlediğiniz şemalarla yaptığınız çalışmalardan verim alamadığınızı düşünüyorsanız bir ruh sağlığı profesyonelinden destek alabilirsiniz. 😊

1 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör